Çocuklarda Psikolojik Sağlamlık

Çocuklarda Psikolojik Sağlamlık

Büyümek, zedelenmektir.

Psikolog Cihan Züleyha Aydın Özdemir

Büyürken zedeleniriz ve hatta büyümek için biraz zedelenmemiz gerekir. Çünkü yaşam boyu karşımıza türlü türlü zorluklar çıkar, birçok olumsuz deneyim ve kontrol edemediğimiz değişimler yaşarız. Bu hayatın gerçeğidir. Bu gerçekle yaşayabilecek güce sahip olmak için çocukken biraz olsun zedelenmemiz gerekir. Ebeveynimizin koruyan ve güvenli kollarında iyileşmek ve sağlamlaşmak için evrende koşturup arada bir düşmeliyiz.

Olumsuz deneyimlerimizi değiştiremeyiz ancak onlarla ilişkimizi değiştirebiliriz. Her zorlu deneyim sonrasında zorlu durumlarla nasıl baş edeceğimizi de öğrenebiliriz. Her düşmeden sonra ayağa kalkma gücümüz var. Olumsuz deneyimlerden sonra toparlanma gücüne “resilience”, yani “psikolojik sağlamlık” diyoruz. Psikolojik sağlamlık, bizlerin bir miktar doğuştan sahip olduğu bir kapasite aslında. İnsan yavrusu, yaşamın ilk yıllarında zorlu deneyimler yaşasa dahi hayatta kalma mücadelesi veriyor, toparlanmaya yöneliyor. Ancak doğuştan getirdiğimiz bu kapasitemizin gelişimsel süreçte desteklenmesi ve geliştirilmesi çok önemlidir. Psikolojik sağlamlık yaşama etkin olarak katılabilen bireyler olabilmemiz için oldukça önemlidir.

Psikolojik sağlamlık önemli bir konu olduğu için bu konuda birçok  bilimsel araştırma yapılmıştır. Beynimizin yapısını etkileyen genetik faktörler, mizaç ve çevresel faktörler psikolojik sağlamlığın öğrenilmesi için kritik yapılar. Bu yapılar herkeste farklı gelişiyor. Bu nedenle hepimizin olumsuz deneyim sonrasında eski işlevselliğimize dönebilmemiz farklı hızda ya da farklı şekillerde oluyor. Aynı durum çocuklarımız için de geçerli. Bunun en güncel örneğini içinde bulunduğumuz pandemi döneminde gözlemleyebiliriz. Pandemi sürecinde çocuklarımızın mevcut düzene uyum sağladıklarını, mevcut koşullarda farklı şekillerde ve hızlarda toparlanma gücü bulup tekrar eski işlevselliğine geri dönebildiklerini gördük. Bu, her bir çocuğun psikolojik sağlamlık konusunda sahip olduğu becerilerle ilintili bir durum. Psikolojik sağlamlığı yüksek çocuklar çok daha hızlı uyum sağlayıp çok daha kolay baş ettiler pandeminin yarattığı zorluklarla. Dolayısıyla biz ebeveynler çocuklarımızın psikolojik sağlamlığını artırmak için biraz çaba göstermeliyiz.

Yetişkinler olarak pandemi döneminde çocuklarımızın psikolojik sağlamlığının gelişmesine destek olmak için neler yapabiliriz?

Rol model olmak

Çocuklar, gelişimsel özelliklerine bağlı olarak Covid-19 salgınını anlamlandırmakta zorlanmış olabilir. Anlamlandırmak için ilk yaptıkları şey biz ebeveynlerin tepkilerine bakmak oldu. Taklit ederek uyum sağladılar. Bizler önemli birer rol modeliz aslında. Bizlerin, zorluklarla -olabildiğince- etkili bir biçimde baş ediyor olması çok önemli. Duygumuzu ve davranışlarımızı nasıl düzenlediğimiz bazen söze dökmemize bile gerek olmadan çocuk tarafından gözlemlenip taklit ediliyor. O nedenle, ilk adım kendimizi gözlemlemek. Biz kaygılarımızla, korkularımızla ve diğer duygularla nasıl baş ediyoruz. İşey yarıyor mu? Başka baş etme yöntemleri denemek gerekir mi? Burada yazdığımız gibi basit değil tabi ki. Kişinin kendini izlemesi, duygusunu, baş etme yollarını fark etmesi kolay değil. Fakat denemeye değer. Şayet bu konuda çok zorlandığınızı düşünüyorsanız bir uzmanla çalışmak ve bu beceriyi kazanmak ebeveynlik yolculuğunuzu daha anlamlı hale getirebilir.

Birlikte zaman geçirmek

Çocuklarımızın psikolojik sağlamlığını artıran diğer nokta ise, birlikte zaman geçirmeye devam etmek. Çocuklarımız güven ve sevgiyi deneyimlemeye ihtiyaç  duyar. Bu ihtiyaç ancak sevgi ve güven kaynağı ile zaman geçirmekle mümkündür. Birlikte faaliyetler yapmak, oyunlar oynamak ve sohbet etmek iyileştiricidir. Oyun, çocuğun kendini ifade etmesini sağlar. Doğal bir şekilde olumsuz duygular ile baş etmesini sağlar. Biz de oyun içinde onun bize verdiği rolde kalarak, oyunu onun yönlendirmesini sağlayarak, çıkan her duyguyu kabul ederek, olabildiğince duygularını yansıtarak ona eşlik edebiliriz. Örneğin, evcilik oynarken oyuncak bebeğine zorla yemek yedirmeye çalışan sonra da bebeği yere fırlatan çocuğa “Çocuk yemeğini yemediği için ona kızdın.” diyerek duygusunu anlamış ve ona yardımcı olmuş olursunuz. Bu iyileştiricidir.

Rutin

Çocuğun kendini güvende hissetmesi ve dolayısıyla psikolojik sağlamlığını artırmak için gerekli olgulardan biri de rutindir. Özellikle uyku ve beslenme rutinleri çocuklara iyi gelir. Yaşamın belli bir düzeninin olması, aktivitelerin belli bir sırayı izlemesi, süresinin belirli olması çocuklara çok rahatlatıcı gelir. Rutinler tahmin edilebilirliği sağlar. Yani çocuğumuz ne zaman ne olacağını bildiği için kendini güvende hisseder ve daha az kaygılanır.

Rutinleri biz ebeveynler belirler. Peki, sınırlar ve kurallar konusunda tutarlı olmazsak bu mümkün mü? Mümkün olmadığını ebeveynlik yoluna girmiş herkes biliyor. Çocuklarımızın rutinlerini kurarken onlarla güç savaşına veya pazarlığa girmeden, net mesajlar vermemiz önemlidir. Bu noktada, evde çocuğun bakımını üstlenen her yetişkinin sınırlar ve kurallar konusunda aynı düşünüyor ve uyguluyor olması da gerekiyor. Bu tutarlılık ve rutinler çocuğumuzun rahat ve güvende hissetmesini sağlayacak ve psikolojik sağlamlığını artıracaktır.

Hatalarla barışık olmak

Tüm bunların yanı sıra, hatalarla barışık bir tutuma sahip olmamız da çocuğumuzun baş etme becerisini artıracaktır. Hata yapmanın normal olduğunu, hatalarımız sayesinde öğrendiğimizi onlara aktarıyor olmak çok önemli. Öğrenmeleri ve geleceğe hazırlanmaları için hatalara alan açmalıyız. Problemi onlar yerine çözme dürtümüzü bastırmalıyız. Bırakalım onlar uğraşıp çözsün. Biz de orada durum süreci izleyen ve destekleyen olalım. Hayal kırıklığı ile bize geldiğinde “Hmmm, böyle denemişsin olmamış. Başka ne yapabilirsin?” gibi bir cümle ile ve sabırla onun yolunu bulmasını bekleyerek onu desteklememiz önemlidir.

Okul

Mutlu, kendi becerilerine güvenen ve hayata etkin katılan çocuklar yetiştirmenin bir diğer önemli basamağı da okuldur. Okul, psikolojik sağlamlığı güçlendirme konusunda oldukça önemli bir rol oynar. Çünkü başka çocuklarla ve deneyimlerle zenginleşmiş olan okul ortamı bir çocuğun gelişimini hem olumlu hem de olumsuz etkileme gücüne sahiptir. Çocuğunuzun okulunda onun psikolojik sağlamlığına gerekli özenin gösterildiğinden emin olun. Okuldaki deneyimlerini gözlemleme fırsatınız olmasa dahi, bir okul günü sonrasında size geri döndüğünde size neler getirdiğini izleyin. Psikolojik sağlamlık, psikolojik sağlıkla bir gider. Deneyimler her ikisini de paralel etkiler. Çocuğunuzun psikolojik sağlığını gözlemleyin ve gerekli durumlarda uzman desteği almaktan çekinmeyin.

Klinik Psikolog Deniz Demir